Doel en werkwijze

Het SEBEROC-project wordt uitgevoerd in opdracht van het SKEP-netwerk.  Het project beoogt bij te dragen aan Better Regulation voor nieuwe, convergerende – dat wil zeggen samenvallende of naar elkaar toegroeiende –  technologieën. Het project richt zich in het bijzonder op nanotechnologie en op genetische modificatie. Better Regulation heeft niet alleen betrekking op regelgeving, waaronder bijvoorbeeld het verminderen van onnodige regels, het is ook een beleidsmatig begrip, gericht op goede vormen van bestuur (good governance). De bestuurlijke aanpak dient beslissers in staat te stellen evenwichtige keuzes te maken op het gebied van regelgeving en daarbij goed gemotiveerde besluiten te nemen, waarin economische, sociale en milieuaspecten geïntegreerd zijn.

In het kader van het SEBEROC-project wordt gezocht naar een nieuwe, robuuste methode voor informatieverspreiding en publieke betrokkenheid bij het ‘managen’ en reguleren van zich ontwikkelende en in de toekomst steeds meer convergerende technologieën. Dit onderzoek vindt plaats door middel van een retrospectieve evaluatie van regelgeving inzake genetische modificatie en een anticiperende evaluatie van regelgeving met betrekking tot nanotechnologie. Daarbij richt de aandacht zich in het bijzonder op gezondheids- en milieueffecten van alledaagse consumentenproducten.

De gezondheids- en milieueffecten van een product dat is gemaakt met behulp van nieuwe technologieën – of van een product dat nieuwe technologieën bevat – hangen samen met de wijze waarop een product wordt gebruikt door de betreffende actoren in de keten die het product doorloopt, waaronder de consument of anderszins de eindgebruiker. Bij het opstellen, evalueren en wijzigen van regelgeving dienen daarom de percepties en de kennis van alle groepen die te maken hebben met deze nieuwe producten, waaronder consumenten, in beschouwing te worden genomen.

Effecten die voortvloeien uit het gebruik van de producten, zullen zich deels in de omgeving van de consument voordoen.

• Een voorbeeld daarvan is de toepassing van nanozilver, dat in toenemende mate wordt gebruikt in consumentenproducten, waaronder wasmachines, textiel, cosmetica en verpakkingen van etenswaren. Het nanozilver heeft in deze producten een antibacteriële werking. Niet bekend zijn evenwel de milieu- en gezondheidseffecten die voortvloeien uit het grootschalig gebruik van dit nanomateriaal.

• Voor genetisch gemodificeerde (gg)soja is het verband met het gedrag van consumenten meer indirect. Deze gg-soja wordt verwerkt als veevoer. Vanuit wetenschappelijk oogpunt zijn de betreffende genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s) geen onderdeel van de consumentenproducten ten behoeve waarvan de ggo’s gebruikt worden (melk, vlees, eieren, vis). Consumenten kunnen echter wel deze indruk hebben, wat tot het mijden van de producten zou kunnen leiden. Het mijden van gg-soja zou overigens een eiwittekort binnen de EU met zich mee kunnen brengen.

Informatieverspreiding en consumentengedrag

Informatie over de risico’s en de mogelijkheden van nanotechnologie, en over het verantwoord omgaan met ‘nano-producten’, zal aan consumenten dienen te worden verstrekt teneinde hen de gelegenheid te geven een standpunt in te nemen over, en om te gaan met deze nieuwe technologie. Het publiek of de consument kan hierover op verschillende wijzen worden geïnformeerd. Wat de meest geschikte manier is, zal afhangen van de wijze waarop zij met informatie omgaan.
Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat Europese consumenten die onder verschillende regimes van informatievoorziening en regelgeving leven, verschillende strategieën of praktijken kunnen hebben om zich te informeren, waarbij sprake kan zijn van verschillende niveaus van risicobewustzijn. De onderzoeksopzet is daarom gebaseerd op het concept van Responsive Regulation. Dit is een vorm van regulering die in het bijzonder rekening houdt met de wijze waarop consumenten en andere actoren reageren op regelgeving en met de wijze waarop zij omgaan met producten. Dat is onder meer afhankelijk van de stimulansen die de regelgeving daartoe biedt, van de mate en vorm waarin regelgeving is afgesteld op verschillen in industriële structuren, en van routinegedrag van de betrokken actoren.

Focusgroepen en inbreng van NGOs: de rol van consumenten en burgers

Een centraal aspect van het onderzoek zijn de focusgroepen die zullen worden opgezet in Oostenrijk, Finland, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Nederland. De specifieke onderwerpen die in deze groepen zullen worden bediscussieerd, zullen worden vastgesteld na overleg met NGOs (non-gouvernementele organisaties). NGOs zijn belangrijk in verband met het opkomen voor economische -, sociale - of milieubelangen. Zij zijn weliswaar niet de enige actoren, maar zij zijn wel potentiële sleutelfiguren die het publieke belang in het proces van regelgeving voor convergerende technologieën kunnen inbrengen en versterken.
Het belang van de Civil Society, zoals georganiseerd in NGOs, zal door de wetgever in beschouwing genomen dienen te worden teneinde verzekerd te zijn van een kwalitatief goede consultatie bij de effectbeoordeling. Daartoe zal de wijze waarop de burger in de praktijk met de betreffende technologieën omgaat, in beschouwing genomen moeten worden bij het consultatieproces voor de regelgeving. Resultaten van de focusgroep-discussies kunnen ook bruikbaar zijn voor het ondersteunen van NGOs in processen van politieke onderhandelingen ter versterking van de inbreng van consumenten en andere burgers met het oog op het bereiken van meer adequate regulering.

Convergerende technologieën

Bedacht moet worden dat het convergeren van technologieën zich nog in een beginstadium bevindt en dat producten op basis hiervan nog niet op de markt zijn. Van convergeren is op dit moment met name in het laboratorium sprake. Dat neemt niet weg dat de bevindingen van de effectbeoordelingen van de regelgeving, zowel voor nanoproducten als voor ggo’s, kunnen bijdragen aan een beter begrip van  de reguleringsproblematiek die zich zal voordoen bij het convergeren van technologieën, mede gezien de uitwerking die deze convergering zal hebben op het publiek. Het onderzoek zal daarom bijdragen aan het inzicht in de voorwaarden voor toekomstige regelgeving.

Samenvatting project (PDF, 148 kb).